Belgesel çekmek için Amerika’dayım

Amerika’da Devr-i Alem

Türk Amerikan Giresunlular Derneğinin davetlisi olarak belgesel çekmek üzere Amerika’dayım. Kuzey Amerika’nın özellikle Atlantik sahilleri, New York, Washington ve diğer eyaletler de Türk Amerikan ilişkileri Amerika’da yaşan Türklerin Amerika’ya göç hikâyelerini Osmanlı Amerika ilişkilerinin tarihini Amerika’da İslam medeniyeti konularında araştırma yapıp belgesel çekeceğim. Ayrıca,  Amerika’nın içinde bulunduğu durum Ekonomisi, siyasi durumu, Amerika’da kültür ve turizm ile ilgili araştırmalar yaparak Devr-i Alem belgesel programı yaparak sizlerle paylaşacağım. Amerika’da bulunduğum süre içerisinde Amerika ile ilgili derlediğim bilgileri sizlerle paylaşıyorum
Belgesel çekmek için Amerika’dayım
Dünya coğrafyasında kültür ve medeniyet tarihimizin izlerini araştırmak tarihe not düşüp zamana noterlik yapmak üzere, belgesel çekimlerimizi sürdürüyoruz. Şimdiki Durağımız yenidünya olarak bilinen Amerika kıtası. Sizler bu satırları okuduğunuz saatlerde bizler Amerika yolunda olacağız. Türkiye’den binlerce kilometre uzaktaki Amerika’da Kültür ve medeniyet tarihimizin izlerini araştırıp tarihe not düşüp zamana noterlik yapacağız.
Tarih boyu Amerika kıtası hep ilgi uyandırmış. Geçmişten günümüze bu kıtada yaşananlar hep gündem konusu olmuş. Özellikle ikinci cihan harbinden sonra Dünya’nın süper devleti olan Soğuk savaş döneminde İslam coğrafyasını Ruslara karşı kullanan Amerika, Soğuk savaşın sona ermesinden sonra yine dünyadaki Süper güç konumunu muhafaza ediyor.
Amerika’da bulunduğum süre içerisinde Amerika’nın dünü bugünü ve geleceği konusunda araştırmalar yapıp, İslam coğrafyası Amerika ilişkileri Osmanlı – Amerika ve Türkiye – Amerika ilişkileri konusunda araştırmalar yapıp, belgesel çekimleri yapmak istiyorum. Bugün Amerika kıtasında 500 bin den fazla Türk yaşıyor. Amerika’da yaşayan Türkler ile görüşmeler yaparak Amerika ile ilgili bilgiler alacağım.
Türkiye’nin Washington büyükelçiliği ve New York başkonsolosluğunu da ziyaret ederek büyükelçilik yetkilileri ile de görüşmek istiyorum. Amerika’da yaşayan Türkler ve özellikle Giresun bölgesinden bu ülkeye giden hemşerilerimizin Amerika’ya gidiş hikâyesini de belgeselleştirmeyi planlıyorum.
Türkiye’nin bugün dış ülkelerde milyonlarca insanı yaşıyor. Dış Türkler ile ilgili yeni bir devlet kuruluşu oluşturuldu. Amerika, hiçbir şeyi tesadüfe bırakmıyor. Bundan 16 yıl önceydi. Bir akademisyeni görevlendirerek, Giresun’un Yağlıdere ilçesinde araştırmalar yapmış, Giresun’undan Amerika’ya göç kültürünü bilimsel bir yüksek lisans tezi olarak hazırlamıştı. Bu akademisyenle o dönem görüşmüş, çalışmaları ile ilgili bilgiler aldıktan sonra, Anadolu Ajansı Muhabiri olarak ulusal medyaya “ Amerikalılar Giresun’da göç kültürünü araştırıyor’ başlıklı bir haber yayınlatmıştım. Gerçekten 8 bin nüfuslu Yağlıdere’den bugün Giresun’da 15 bin kişi yaşıyor. İşlerini kurup işveren konumuna gelmişler. Onların nasıl Amerika’ya gittiğini kendi ağızlarından belgeselleştirmeye çalışacağım.
TÜRK – AMERİKANLILAR GİRESUNLULAR DERNEĞİNİN DAVETLİSİYİM
Merkezi Amerika’da bulunan Türk – Amerikan Giresunlular Derneği’nin 15 Kasım’da  Niw jörsi  eyaletinde  düzenlediği  Kültür ve müzik şöleninde belgesel gösterimi  sunmak ve  konferans vermek üzere derneğin davetlisi olarak   BUGÜN Amerika’ya gidiyorum. Amerika’da Türk ABD ilişkilerin tarihi geçmişi ile ilgili de araştırma yapıp Devr-i Alem belgesel TV programı çekeceğim. Aylık 60 bin tiraja sahip Türkiye’ nin en popüler tarih dergisi Yedi kıta içinde bir makale hazırlayacağım.
Türk Amerikan ilişkilerinin geçmişi sanıldığı gibi yeni değil. 300 yıllık Amerika tarihi geçmişinde Osmanlı Amerikan ticari ilişkilerinin tarihi 231 yılı bulmakta. Bugün sürekli gündemde olan Türk Amerikan ilişkilerinin, tarihi seyrine kısaca bakarak bir Devr-i Alem yapalım dedim. Buradaki amacımız geleceğe ışık tutmak ve gençlerimize tarih bilinci aşılamak.
Osmanlı coğrafyasından yenidünya olarak bilinen Amerika topraklarına göçler olmuş. 1880’lerde başlayan göç dalgası 1914’lere kadar devam etmiş  bu süre içinde toplam 1 milyon 200 bin Osmanlı vatandaşı özellikle Suriye ve Ürdün gibi Orta Doğu ülkelerinden Güney Amerika’ya göç etmişler. Cumhuriyet dönemine bakınca göçler yaşanmış. Özellikle Giresun Yağlıdere bölgesinde binlerce kişi Amerika’ya gidip yerleşmişler, bu tarihi olayları araştırmak ve belgeselleştirmek üzere Amerika’ya gidiyorum.
AMERİKA’DAN NASIL VİZE ALDIM?
Devr-i Alem Belgesel programı olarak dünya coğrafyasına ait belgeseller çekiyoruz. Bugüne kadar dünyanın 80’e yakın ülkesinde belgeseller çektik. Yıllar önceydi Amerika’ya gitmek için vize başvurusunda bulunmuştum. O gün vize verilmemişti.
Aradan yıllar geçti Türk Amerikan Giresunlular Derneğinin New Jorse eyaletinde 15 Kasım’da düzenlediği kültür ve müzik şölenine davet edildim. Vize için yine ABD başkonsolosluğunun kapısını çaldım. Ancak Amerika işi öyle sıkı tutuyor ki bilişim teknolojileriyle kendi kendimizi adeta fişleyerek internet üzerinden 20 sayfalık başvuru formunu doldurup 160 dolar internet üzerinden para vererek randevu alıp mülakat için ABD’nin İstanbul’daki İstinye başkonsolosluğuna gittim.
Her şey bir disiplin içinde, en az 3 güvenlik kontrolünden geçip cep telefonu ve flaş diskler dâhil her şeyi bırakıp görüşmek için geniş salona girdik. Önce numaralar verildi. Türk bir hanım bizimle kısa görüşme yapıp parmak izlerimiz alındı bekleyişin ardından bize verecek ABD konsolosunun karşısına çıktık. Neden Amerika’ya gittiğimi soran konsolosa, Türk Amerikan derneğinin kültür şölenine gazeteci olarak gittiğimi söyledim, başka şey sorulmadı ve 30 saniye içinde 5 yıllık ABD vizesi aldım
Günde ortalama 300- 400 kişinin başvurduğu ABD konsolosluğunda ince elenip sık dokunarak vize işlemleri yapılıyor. Amerika vizesi aldıktan sonra Türk Amerikan askeri ve ticari ilişkileri ile ilgili araştırmalar yaptım. Bugün dünyanın jandarması olan Amerika gerçeğini belgesel olarak hazırlamak istiyorum.
Amerika, bugün dünyaya nizam vermeye çalışıyor, Ancak hiçbir şeyi tesadüfe bırakmayan Amerika’yı anlamadan dünyada olup bitenleri anlamak mümkün değil. İnişli çıkışlı maceralı dönemler geçiren Türk Amerikan ilişkilerinin 231 yıllık geçmişi var. Biz tarih seyri içinde ilişkilerin geçmişini araştırıp gelecek kuşaklara aktararak tarihten ders ve ibret alınmasını sağlamak istiyoruz.
Amerika da olduğum süre içerisinde Amerika ile ilgili daha önce yaptığım derlemelerden hazırladığım makaleleri sizlerin yüksek bilgilerine sunacak, zaman zaman Amerika’da hazırladığım araştırma yazılarını Amerika’dan sizlerle paylaşacağım. Amerika gerçekten süper güç mü? Amerika’da neler oluyor? Bunları araştırıp sizlerle paylaşırken sizlerin de görüş ve yorumlarınızı bekliyorum.

Osmanlı – Amerika İlişkileri 

Amerika ile Osmanlı Devleti arasında ilişkilerin başlaması 19. yüzyılın başlarına rastlamaktadır. Bağımsızlık savaşından sonra 1783’te Birleşik Amerika, Osmanlı İmparatorluğu’na göre hem alan hem de nüfus bakımından çok küçüktür. Bunun yanında Amerika, gelişen sanayisiyle artan üretimini hem yeni pazarlarda sunmak hem de bu pazarlardan Amerika’ya ham madde akışını sağlamak istemektedir. Osmanlı Devleti ise Avrupalı Devletlerle olan ilişkilerinde denge politikasını sürdürmektedir. Bu dönemde Avrupa tarafından hasta adam olarak nitelenen İmparatorluk, artık kendisine müttefik bulmakta zorlanıyordu. Avrupalı Devletler ise Osmanlı topraklarının paylaşımı için çalışmalar yapmışlardı. Bunların sonucu olarak Amerika’nın Osmanlı Devleti ile ilgilenmesine ticaret; Osmanlı’nın Amerika ile münasebetlerini resmileştirmesine de dış destek ihtiyacı sebep olmuştur. Amerika, ticari çıkarları nedeniyle özellikle Akdeniz’de faaliyet göstermeye başlamıştır. Fakat Amerika’nın Akdeniz’e yönelmesi Osmanlı ile çıkarlarının çoğu zaman çatışmasına sebep olmuştur. Osmanlı Devleti ile Amerika arasında etkileşimi  belirleyen ve şekillendiren iki unsur vardır: Karşılıklı göçler ve misyonerlik faaliyetleri.

Osmanlı Devleti’nden Amerika’ya Göçler:

Osmanlı İmparatorluğu’ndan gelen ilk göçmenlerin izleri 1800’lerin ortalarında rastlanır. O zamanlarda tam olarak kaç Türk’ün Amerika’ya gittiğini bilmek zordur, çünkü Osmanlı İmparatorluğu’ndan giden göçmenler farklı milletlerden olmuştur. Fakat Amerika’ya giden ilk Türklerden biri olan Ahmed Frank’ın aktardığına göre 1820’de yapılan nüfus sayımında Amerika’da sadece 21 Türk vardır. Yine Frank’a göre bu sayı hızla artış göstermiştir ve 1820’den 1930’a kadar, Amerika’ya İmparatorluğun Avrupa kısmından 155.136 kişi ve Asya kısmından 205.035 kişi göç etmiştir. Ancak bu noktada bir tarihsel bilgiye dikkat çekmemiz gerekiyor. Bu dönemde Osmanlı vatandaşlığı kavramı vardır. Yani bu göçmenlerin çoğu Türk olmayıp, Osmanlı İmparatorluğu’nu oluşturan diğer milletlere mensup vatandaşlar da olabilirler.

Birleşik Devletler, 19. yüzyıl göçmenlerine ekonomik, kültürel ve politik sebeplerden dolayı çekici gelmiştir. Göçün esas sebebini ise daha çok ekonomik sıkıntılar oluşturmaktadır. Osmanlı Devleti bu dönemde aldığı yenilgilerle iç düzenin ve merkezi otoritenin bozulması, üretimin düşmesi ve işsizliğin artması gibi sorunlarla boğuşmaktadır. Amerika ise sanayileşmenin getirdiği ekonomik refah ve zenginliği yaşamaktadır. Misyonerler tarafından yaşanan gelişmeler ekonomik sıkıntı çeken Osmanlı halkı üzerinde etkisini artırmıştır. Ertan’a göre ise Türk göçmenlerinin Amerika’ya gitmesinin nedeni iş bulmak ve Osmanlı standartlarına göre zengin oluncaya kadar çalışıp sonradan geri dönmektir. Kültürel göçlerin nedeni ise genellikle daha iyi eğitim alma isteğidir. Osmanlı Devleti’nde varlıklı aileler, çocuklarına daha iyi bir gelecek sunma çabasıyla onları yüksek öğretim almaları için Amerika’ya göndermişlerdir. Siyasal olarak ise Amerika kendisini, Osmanlı coğrafyasını bağımsızlık için terk edenlere güvenilir bir yer olarak gösterebilmiştir. Amerika’ya olan göçlerin Osmanlı kentlerindeki dağılımına baktığımızda genelde Ermeni ve Rum milletlerinin yoğun olarak yaşadığı Elazığ ve Harput’tan olduğunu görüyoruz. Yani bu bölgede yaşanılan siyasi istikrarsızlık ve yerel halkla azınlıklar arasında oluşan gergin ortam azınlıkların aileleriyle birlikte göç etmelerinde etken olmuştur.

Amerika’nın Osmanlı Devleti İçerisinde Uygulamış Olduğu Misyonerlik Faaliyetleri:

Amerika’nın Monroe Doktrini ile Avrupa’nın iç işlerine karışmayacağını açıklamış olması; -Paris Anlaşmasına binaen Osmanlı Devleti’nin de bir Avrupa Devleti sayılmasından dolayı-  Amerika’nın doğrudan Osmanlı Toprakları üzerinde emperyalist bir politika izlemesine engel olmuştur. Bu nedenle Amerika, çıkar sağlamak amacıyla misyonerlik faaliyetlerinde bulunmuştur.

Amerika, Osmanlı Devleti üzerindeki emperyalist çıkarlarını bağımsızlık isteyen ve isyan eden azınlıklara yaklaşarak gerçekleştirmiştir. Bu amaçla Ermeniler Protestanlaştırılmış ve Osmanlı Devleti içerisinde desteklenmişlerdir. Bilhassa Ermeni ve Yunan azınlıklar bu misyonerlik faaliyetleriyle Birleşik Devletlere göç ettirilmiş, eğitilmiş ve Amerikan vatandaşı olarak Osmanlı Devleti’ne geri gönderilmiştir. Amerikan vatandaşlığına geçmiş olan azınlıklar, Osmanlı Devleti içinde kendi milletlerine fikir ve duygularını rahatça aktarabilmişlerdir. Daha sonra ise bu kişiler devleti yıkmak için etkin faaliyete geçmişlerdir (Ertan 6). Bunu yapabilmeleri şüphesiz Amerika’nın Osmanlı Devletinden elde ettiği “en ziyade müsaadeye mazhar ülke” ayrıcalığındandır. Osmanlı Devleti çok geçmeden durumun ciddiyetini anlamış ve 1863’de kanuna yeni bir hüküm koyarak önem almıştır: “Eğer bir Osmanlı vatandaşı, hükümetin müsaadesi olmadan yabancı vatandaşlığı almış ise, yabancı devlet vatandaşlığı hükümsüz sayılacak ve her bakımdan Osmanlı vatandaşı olarak sayılmaya devam edilecektir.  Bu kanunla Osmanlı Devleti kendisine sorun çıkartan ve halkı isyana teşvik eden vatandaşlara karşı elini güçlendirmektedir. Fakat Osmanlı Devleti ile Amerika arasında bu konuda sürtüşmeler yaşanmıştır.

Misyonerlik Kuruluşları:

Osmanlı Devleti, Avrupalı Devletlerin Kırım savaşı sonrasındaki tutumu, Fransa’nın Mısır’ı işgali gibi yaşanan olaylar sonucunda Amerika’nın desteğini kazanabilmek amacıyla Amerikan okullarına ayrı bir serbestiyet tanıyordu.  Bunun neticesinde de Osmanlı İmparatorluğu’nun son yüzyıl eğitiminde en faal unsur Amerikan misyoner okulları olmuştur. Protestanlar, ruhsatlı veya ruhsatsız okul ve yetimhaneler kurmuşlardır. Bunların sayısı 20.yüzyıl başında 400’e ulaşmıştır.”

Protestan Koleji, Robert Koleji, İstanbul Amerikan Kız Koleji, Harput Fırat Koleji gibi büyük ve etkili okullar açılmıştı. Bu okullarda ağırlıklı olarak Ermeni, Bulgar ve Rum çocuklar eğitim görüyor ve aldıkları eğitim sayesinde kendi toplumlarına bağımsızlık, özgürlük, eşitlik, adalet fikirleri aşılıyorlardı. Bir başka deyişle bu okullarda Amerika, ayrılık tohumları ekiyordu. Ayrıca 1878-1903 döneminde Van’da Amerikan Koleji, Merzifon’da Anadolu Koleji ve İzmir’de Uluslararası Kolej açılarak eğitim faaliyetleri dolayısıyla da misyonerlik faaliyetleri genişletilmiştir.

1850’de Osmanlı Devleti’nde misyonerler tarafında kurulmuş 7 kilise ve 7 okul varken, 1913 yılında misyonerler tarafında kurulan kilise sayısı 163’e okul sayısı ise 450’ye çıkmıştır. 1850 yılında Amerikan okullarında eğitim alan Osmanlı vatandaşı sayısı 112’dir. 1913 yılında bu rakam 25.922’dir. Amerikan okullarına devam eden Osmanlı vatandaşlarının sayılarındaki artış arz-talep neticesinde oluşmaktadır. Toplumun Amerikan okullarına karşı olan ilgisinin arttığı söylemek yanlış olmayacaktır. Çarpıcı bir örnek vermek gerekirse Enver Paşa’nın oğlu dahi Amerikan Koleji’nde okumuştur.

Bunun yanında bu okullarda Müslüman Osmanlı vatandaşlarının çocukları- genellikle varlıklı ailelerin çocukları- da eğitim alıp yükseköğrenim için Amerika gidiyorlardı. Yetişmiş birçok Ermeni genci de Amerika’ya gönderilerek ileri eğitim görmeleri sağlanıyordu. Bu gençlerin pek çoğu Amerika’da Amerikan vatandaşlığına geçerek İmparatorluğa geri geliyor, Osmanlı topraklarında Amerikan vatandaşı olmanın dokunulmazlığı içinde kendi halklarına özgürlük propagandası yapıyor, gördüklerini anlatarak devletten reformlar istemeye yöneltiyorlardır. Çok geçmeden Osmanlı İmparatorluğunda artık bilinçlenmiş bir Ermeni toplumu olduğunu gösteren en büyük kanıt ise 1863’te hazırlanan ve imparatorluk tarafından onaylanan ve Ermenilere bağımsız millet statüsü dahi birçok önemli haklar kazandıran Ermeni nizamnamesi (Nizâmnâme-i Millet-i Ermeniyân) olmuştur..

Sonuç olarak, yaşanan etkileşimin sonucu olarak Amerikan kültürü Müslüman varlıklı kesimde ve gayr-ı Müslim Ermeni, Rum ve Bulgar toplumunda yayılmıştır. Bu süreç yaşanırken karşılıklı göçlerle Amerika’da Detroit, Boston ve New York gibi sanayi şehirlerinde bir Osmanlı kültürü oluşurken; Osmanlı İmparatorluğu’nun her bölgesinde misyonerlik faaliyetleriyle güçlü bir Amerikan kültürü oluşmuştur.

Kaynaklar:

1.    Açıkses, Erdal, ‘‘Türk Amerikan Münasebetlerinin Değerlendirilmesi’’, Türkler Ansiklopedisi, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002, Cilt: 13

2.    Akgün, Seçil, ‘‘Amerikalı Misyonerlerin Ermeni Meselesindeki Rolü’’ Türk Kültürü Araştırmaları, Yıl XXVII/1-2, Prof. İsmail Ercüment Kuran’a Armağan, Ankara, 1989, a.g.m

3.    Ertan, Sevgi Zübeyde, ‘‘Amerika’daki Türklerin Tarihi” Türkler Ansiklopedisi, Ankara: Yeni Türkiye Yayınları, 2002

4.    Fendoğlu, Hasan Tahsin, “Amerika Birleşik Devletleri’nin Misyonerleri ve Osmanlı Devleti.” Türkler Ansiklopedisi, Yeni Türkiye Yay., Ankara 2002

5.    Frank, Ahmed, Turks in America: The Ottoman Turk’s Imigrant Experience Colombia International, USA, 1993

6.       Özsoy, Osman,” Türk-Amerikan İlişkilerinin İlk Dönemi ve Amerika’daki ilk tanıtım faaliyetleri” Türk Dünyası araştırmaları, 114, İstanbul, 1998, a.g.m

Paylaşmak istermisiniz ?

About Belgesel Yayıncılık